كليفورد ادموند باسورث ( مترجم : فريدون بدره اى )
199
سلسله هاى اسلامى جديد : راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى ( فارسى )
غربى درياى خزر را كه منطقهاى صعب الوصل بود ( و در حقيقت تا آنزمان مردمانش همه مسلمان نشده بودند ) به كيش خود درآوردند و اين كار به آسانى انجام پذيرفت . ناحيهء يمن در گوشه جنوبغربى شبه جزيرهء عربستان نيز همچنين دورافتاده و از ضبطوربط خارج بود و در اينجا ، ترجمان الدين قاسم بن ابراهيم طباطبا ، يكى از اعقاب امام حسن ، امام دوم شيعيان علوى كه از مدينه به يمن آمده بود ، در زمان خلافت مأمون بساط دعوت زيدى را بگسترد . در واقع ، وى پايهگذار مذهب فقهى و كلامى زيديه است . نام « رسى » كه محققان غربى براى آسانى كار به امامان اين شاخه از زيديه اطلاق كردهاند ، منشاء جغرافيايى دارد و منسوب به ناحيهء الرّس ، جايى در حجاز است . البته خود مورخان يمنى معمولا اين اصطلاح را به كار نمىبرند . به اين ترتيب ، امامان رسى در صعده در شمال يمن مستقر شدند و توانستند در برابر خوارج محلى ، قرمطيان و ديگر مخالفان حكومتشان از خود دفاع كنند . آنها علاوه بر صعده ، گاهى صنعاء را نيز در تصرف داشتند . در تمام قرن بعد ، يمن همچنان پايگاه دعوت زيديه بود و داعيان زيدى از آنجا به ايالات درياى خزر و ديگر نقاط جهان اسلام مىرفتند . در نيمهء دوم قرن پنجم / يازدهم صليحيان ( بنگريد به شمارهء 45 ) صنعاء را گرفتند و در قرن بعد رؤساى عرب بنى حمدان ( بنگريد به شمارهء 47 ) بر آن دست يافتند و مدت پنجاه سال در تصرف آنها بود . تنها در زمان احمد بن سليمان ملقب به المتوكل يكى از اعقاب امام احمد بن يحيى ملقب به ناصر از امامان قرن چهارم / دهم ، اقبال به زيديان تا حدى بازگشت . ايوبيان يمن را در 569 / 1174 گرفتند و غلبهء آنها كه بيش از نيم قرن طول كشيد ( بنگريد به شمارهء 30 ، 8 ) اقتدار امامان زيدى را فوق العاده محدود ساخت . زيديان در زمان نخستين حكمرانان رسولى يمن ( بنگريد به شمارهء 49 ) تا حدى جان دوباره گرفتند تا اينكه كشمكشهاى درونى و منازعات داخلى سبب افول قدرت آنها در يمن شد . پس از اين دوره ، نام عدهاى از امامان بر جاى مانده است ، اما به نظر مىآيد كه توالى جانشينى بر اثر دخول امامانى چند از سلسلهء حسنى ديگر و مدعيان و ضد امامان منقطع گشته است . توالى كاملا مشخصتر امامان بعد از حوالى 1000 / 1592 با امامت سلسلهء قاسم بن محمد آغاز مىشود . قبل از اين ، يمن را تركان با ورود اوزدمر پاشا به صنعاء در سال 954 / 1547 فتح كرده بودند و يمن پس از اين يكى از ايالات امپراتورى عثمانى شد و امامان زيدى سلطهء سلاطين عثمانى را پذيرفتند و عثمانىها بدانها آزادى عمل داخلى معتنابهى بخشيدند . اما امامان زيدى كه پس از 1038 / 1629 از نو در صنعاء منصوب شدند تا 1045 / 1635 يوغ فرمانبردارى از دولت عثمانى را از گردن برافگندند .